İnsan doğasının özünde iyi mi yoksa kötü mü olduğu sorusuna ünlü sosyal psikolog Philip Zimbardo “Şeytan Etkisi” adını verdiği yapıtında çarpıcı bir yanıt verir. Zimbardo, iyi insanların bile hangi koşullar altında zalimleşebileceğini gözler önüne sererken meselenin sadece kötü niyetli bireylerden ibaret olmadığını vurgular. Asıl mesele, bireyleri içine koyduğumuz durumlar ve o durumları imal eden sistemik yapılardır.

Stanford Hapishane Deneyi ile psikoloji tarihine geçen bu gerçek, günlük hayatta ve uluslararası siyasette de varlığını sürdüyor. Zimbardo’nun teorik merceğini Batı Trakya Türk Azınlığının yaşadığı sosyo-politik gerçekliğe çevirmek bize son derece zihin açıcı bir analiz imkanı sunuyor.

Zimbardo’nun üzerinde durduğu en temel kavramlardan biri bireydışılaşma ve insandışılaştırma süreçleridir. Deneyde gardiyanların tutukluların elbiselerini alıp isimleri yerine onlara birer numara vermesi gibi, Batı Trakya’da onlarca yıldır yaşanan etnik kimlik inkarı da tam olarak bu mekanizmayla işliyor. Topluluğun kendi öz adıyla, yani Türk olarak anılması resmi düzeyde reddedilir. İsmi içinde Türk geçen tarihi derneklerin tabelaları indirilir, resmi statüleri iptal edilir ve topluluk belirsiz bir tanıma sıkıştırılmak istenir. Bir halkın kimliği silindiğinde onun tarihsel ve sosyolojik varlığı da görünmez kılınmaya çalışılır.

Sistemik yapının bir diğer önemli mekanizması ise düşmancıl imgelem inşasıdır. Güç merkezleri, kendi kamuoyunu ikna etmek ve hak kısıtlamalarını meşrulaştırmak için öteki grubu bir güvenlik tehdidi olarak kurgular.

Batı Trakya Türk Azınlığı da çoğunluk toplumuna zaman zaman içerideki tehdit veya dış güçlerin uzantısı gibi gösterilmeye çalışılır. Bu algı bir kez yerleştiğinde, azınlığın en temel eğitim, din veya özerk kurum haklarının kısıtlanması bürokrasi gözünde devletin güvenliği için gerekli bir tedbir kılıfına bürünür. Zimbardo’nun ahlaki çözülme dediği bu durumda karar verici, yaptığı ihlali yüce devlet çıkarları adına yaptığını düşünerek vicdanını rahatlatır ve sistemik kötülük tıkır tıkır işler.

Bu haksızlıkların uzun süre devam edebilmesinin arkasında ise eylemsizliğin kötülüğü yatar. Kötülük sadece onu bizzat uygulayan idarecilerden kaynaklanmaz, çoğunluk toplumunun ve uluslararası kamuoyunun yaşanan adaletsizliklere karşı sessiz kalması da mevcut baskı sistemine bir onay alanı açar. Ses çıkarmayan pasif çoğunluk, adaletsiz çarkların dönmesini sağlayan gizli bir araç haline gelir.

Ancak Zimbardo bizi kapkaranlık bir tabloyla baş başa bırakmıyor ve kahramanlığın sıradanlığı kavramına vurgu yapıyor. Kahramanlar olağanüstü güçleri olan figürler değil, doğru zamanda sistemik baskılara boyun eğmeyerek sivil cesaret gösteren sıradan insanlardır.

Batı Trakya Türk Azınlığının tarihsel duruşu da bu sıradan kahramanlığın açık bir özetidir. Onlarca yıldır idari, hukuki ve sosyal engellere rağmen barıştan, demokrasiden ve hukuktan sapmadan kimliğini koruyan her bir azınlık ferdi bu gündelik kahramanlığın canlı birer örneğidir. Haklarını mahkemelerde kararlılıkla arayan dernek yöneticileri, çocuklarına ana dilini sevdiren anneler ve babalar, inancına ve kültürüne sahip çıkan insanımız sistemik baskılara karşı en onurlu duruşu sergilemektedir.

Sonuç olarak Batı Trakya’da karşılaşılan durum, sistemik bir kurgunun sonucudur ve insanlık tarihi bize gösterir ki, adalet bilincine barışçıl yollarla sahip çıkan insanların sivil duruşu eninde sonunda kazanmaktadır.